Schaken: de regels, je eerste zetten en online spelen
Schaken is honderden jaren oud en nog altijd een van de meest gespeelde spellen ter wereld, online meer dan ooit. Deze gids legt de regels uit, geeft je een plan voor de eerste zetten en wijst je de weg naar gratis online oefenen en schaakclubs in Nederland.
Het doel
Schaken speel je met twee spelers op een bord van acht bij acht velden. Elke speler heeft zestien stukken: een koning, een dame, twee torens, twee lopers, twee paarden en acht pionnen. Wit begint. Het doel is de koning van de tegenstander schaakmat zetten: hij staat aangevallen en kan op geen enkele manier ontsnappen.
Hoe de stukken bewegen
- Koning: één veld in elke richting.
- Dame: zo ver als ze wil, recht of schuin.
- Toren: zo ver als hij wil, recht vooruit, achteruit of opzij.
- Loper: zo ver als hij wil, schuin. Een loper blijft altijd op dezelfde kleur velden.
- Paard: in een L-vorm, twee velden recht en dan één opzij. Het paard is het enige stuk dat over andere stukken heen springt.
- Pion: één veld vooruit, of twee vanaf de beginpositie. Een pion slaat schuin vooruit. Bereikt hij de overkant, dan promoveert hij, meestal tot een dame.
Drie bijzondere regels
Rokeren. De koning gaat twee velden naar een toren toe, en die toren springt over de koning heen. Dat mag alleen als koning en toren nog niet hebben bewogen, er niets tussen staat, en de koning niet schaak staat of door een aangevallen veld gaat.
En passant. Zet een pion twee velden vooruit en landt hij naast een pion van de tegenstander, dan mag die hem direct slaan alsof hij maar één veld was opgeschoven.
Pat. Kan de speler die aan zet is geen enkele geldige zet doen, maar staat zijn koning niet schaak, dan is het remise: niemand wint.
Je eerste zetten: drie principes
Je hoeft geen openingen uit je hoofd te leren om goed te beginnen.
- Neem het centrum. Zet een pion naar het midden, bijvoorbeeld de koningspion twee velden vooruit.
- Ontwikkel je stukken. Breng paarden en lopers snel naar actieve velden. Zet niet steeds hetzelfde stuk.
- Breng je koning in veiligheid. Rokeer vroeg, meestal naar de koningskant.
Speel de dame niet te vroeg. Ze is sterk, maar wordt makkelijk achtervolgd door goedkopere stukken.
De waarde van stukken
Een vuistregel: een pion is ongeveer één punt waard, paard en loper drie, een toren vijf en de dame negen. Ruil dus niet zomaar een toren voor een paard. De koning is onbetaalbaar.
Tactiek wint partijen
Op beginnersniveau worden de meeste partijen beslist door tactiek: een stuk dat onbeschermd staat, of een slimme dubbele aanval.
- Vork: één stuk valt er twee tegelijk aan. Paarden zijn hier berucht om.
- Penning: een stuk kan niet weg, omdat er een waardevoller stuk achter staat.
- Aftrekaanval: een stuk gaat opzij en opent zo een aanval van een ander stuk.
Vraag jezelf voor elke zet af: wat dreigt mijn tegenstander, en staat er bij mij iets onbeschermd?
Online spelen
Lichess is een gratis, open-source schaaksite zonder advertenties. Je kunt er spelen tegen mensen op je niveau of tegen de computer, en er zijn gratis puzzels en lessen. Chess.com is een grote commerciële site met een gratis basisaccount. Beide hebben apps.
Tips voor online spelen:
- Begin met partijen van tien minuten of langer; supersnelle partijen leren je weinig.
- Bekijk na elke partij waar het misging, eventueel met de analysefunctie.
- Los dagelijks een paar puzzels op. Dat traint je tactische blik het snelst.
Schaken in Nederland
Nederland heeft een rijke schaaktraditie. Max Euwe werd in 1935 wereldkampioen, en in Wijk aan Zee wordt elk jaar een van de bekendste toernooien ter wereld gespeeld. De Koninklijke Nederlandse Schaakbond (KNSB) heeft op haar site een overzicht van clubs. Een club is een geweldige plek om te leren, ook voor kinderen: je speelt tegen echte tegenstanders en krijgt vaak les.
Veelgestelde vragen
Hoe lang duurt een partij?
Dat hangt af van de bedenktijd. Online zijn partijen van drie tot vijftien minuten per speler gebruikelijk; in clubcompetities kan een partij uren duren.
Wat is een goede leeftijd om te beginnen?
Veel kinderen leren de zetten vanaf een jaar of zes. Er is geen bovengrens.
Moet ik openingen uit mijn hoofd leren?
In het begin niet. Volg de principes van centrum, ontwikkeling en koningsveiligheid. Openingen leer je later, als je merkt waar je behoefte aan hebt.
Kort samengevat
Schaken leer je in een middag en beheers je nooit helemaal. Ken de regels, volg de openingsprincipes en train je tactiek met puzzels. Hou je van rustige spellen met kaarten, probeer dan Pyramid Solitaire Express; voor logisch denkwerk is Sudoku een goede aanvulling.

